P O L E C A M Y

14 Pułk Piechoty

Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej

Włocławskie Towarzystwo Naukowe

Włocławski Informator Kulturalny PEGAZ

Żydzi we Włocławku

  Z wizytą w Toruniu  
27 września 2003 roku

Toruń to bardzo stare i piękne miasto


Toruń to jedno z najpiękniejszych i najstarszych miast w Polsce, które pod względem zabytków architektury i sztuki ustępuje tylko Krakowowi. To właśnie w Toruniu zachował się największy zespół średniowiecznych kamieniczek w Polsce. Panorama Torunia od strony Wisły jest jednym z najpiękniejszych widoków zespołu urbanistycznego w Polsce. Panorama ta jest fenomenalną "kapsułą czasu", to podróż do przeszłości. W panoramie tej dominuje gotycka bryła Katedry śś. Janów, ale nie dawna fara jest symbolem architektonicznym miasta.

Krzywa Wieża i ratusz to najbardziej rozpoznawalne zabytki grodu Kopernika. Toruń, który gotykiem stoi słynie także z pierników oraz barokowej architektury i sztuki, m. in. wspaniałego mauzoleum Anny Wazówny, która jako protestantka należąca do starszej katolickiej linii Wazów spoczęła poza Wawelem w protestanckim Toruniu. Toruń to także Uniwersytet Mikołaja Kopernika, który kontynuuje wspaniałe tradycje Uniwersytetu Wileńskiego założonego przez Stefana Batorego. Toruń to miasto wyjątkowe gdzie krzyżuje się historia Zakonu Krzyżackiego i jego państwa nad Bałtykiem, Hanzy, która była pierwszą Unią Europejską i Królestwa Polskiego w unii z Litwą monarchii wielonarodowościowej, wielokulturowej i wielowyznaniowej w duchu tolerancji.
Z tej różnorodności wzięło się bogactwo duchowe i materialne takich wspaniałych miast pogranicza jak Wrocław, Gdańsk, Toruń, Wilno i Lwów.


 


Mistrzowskie wykonanie rzeźby, dbałość o detale, realizm przedstawionych postaci, poza sansowinowska wskazują na ich pochodzenie z jednego z najlepszych renesansowych warsztatów rzeźbiarskich w Polsce. W mojej ocenie ze względu na lokalizację w północnej Polsce, w Toruniu, należy przypuszczać, iż autorem owych rzeźb jest Willem lub Abraham van den Blocke, których realizacje możemy podziwiać poza Gdańskiem, m.in. w Łowiczu i Barczewie. Inny nieznany z nazwiska twórca pozostawił wspaniały pomnik renesansowy biskupa Kostki w Chełmży [Ziemia Chełmińska] oraz na Kujawach w Kościelcu Kujawskim, mauzoleum rodu Kościeleckich (Padovano, Quadro) lub we Włocławku M.Tolibowskiego z początku XVII wieku.



W głównych ośrodkach Wielkopolski Gnieźnie i Poznaniu dominują wpływy przede wszystkim warsztatów z południa kraju, artystów włoskich [Hieronim Canavezi, Jan Maria Padovano, B. Berrecci, Santi Gucci i Jan Michałowicz z Urzędowa – Poznań i Brzeziny] oraz z Gdańska. Artyści włoscy pracujący w tym okresie na Mazowszu dla biskupów płockich [Płock, Pułtusk] lub na zlecenie możnych rodów, np. Kryskich w Drobinie (Santi Gucci?), mogli też wykonać pomniki renesansowe w kościele dominikańskim w Toruniu, np. Bernardino Zanobi de Gianotis lub Jan Cini.

Pierwotnie rzeźby te datowane na początek XVII wieku [ogranicza to krąg twórców], które są pozostałością pomników renesansowych braci Tylickich, znajdowały się w kościele św. Mikołaja i zostały stamtąd przeniesione w związku z jego rozbiórką ok. 1834 roku do kościoła WNMP [franciszkański]. W mojej ocenie należy uzupełnić ubytki owych rzeźb i zrekonstruować pomniki w formie typowej dla renesansowej sztuki sepulkralnej i odpowiednio je wyeksponować. Posiadamy bardzo dużo przekazów ikonograficznych przedstawiających zabytki Torunia rozebrane przez władze pruskie w XIX wieku. Wiele z tych decyzji było nieprzemyślanych, wbrew opinii społecznej, były przejawem bezmyślności i barbarzyństwa, powodując niepowetowane straty w substancji zabytkowej miasta, okaleczając jego wizerunek.



Uważam, iż nie powinniśmy obawiać się działań śmiałych polegających na rekonstrukcji obiektów zabytkowych, zwłaszcza tych, których walory artystyczne i historyczne mają szczególne znaczenie dla historii miasta. Istotne znaczenie mają również takie działania, gdzie występuje mądre łączenie nowoczesnej architektury z zabytkową i są one jedyną szansą na uratowanie obiektu. Rekonstrukcja kościoła dominikańskiego i Bramy Chełmińskiej rozebranej ok. 1890 r. z zastosowaniem średniowiecznych technik budowlanych [realizacje takie już się stosuje na Zachodzie], przyczyni się do przywrócenia historycznego wyglądu gotyckiego Torunia. Miejsce i fundamenty kościoła św. Mikołaja czekają, natomiast rekonstrukcja Bramy Chełmińskiej, to rekonstrukcja Drogi Królewskiej, która wiodła traktem chełmińskim poprzez Rynek Staromiejski do Fary i dalej do Wisły, której panoramę zamyka Brama Żeglarska.

Słynna toruńska intarsja z XVIII w.


Opiekun KNH Dariusz Koziński.


Najstarsze ślady osadnictwa w okolicy Torunia pochodzą w XI w. p.n.e. Około VIII stulecia istniał tu gród położony u brodu, na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych. W 1233 roku Toruń otrzymał prawa miejskie z nadania Krzyżaków, którzy zostali sprowadzeni do obrony przed napadami pogańskich Prusów. Dysponując szerokimi uprawnieniami miasto szybko się rozwijało i bogaciło. Już około 1280 roku zostało członkiem Hanzy. Widocznymi oznakami zamożności były wysokie ceglane mury, murowane kamienice i kościoły. W centrum Starego Miasta do dziś stoi reprezentacyjny ratusz, a zegar na wieży - tak jak przed wiekami - odmierza czas pracy i wypoczynku. W 1264 roku na terenie Torunia wyodrębnił się drugi ośrodek administracyjny - Nowe Miasto. W 1411 roku w Toruniu podpisano pokój kończący wielką wojnę Polski z Krzyżakami. W lutym 1454 mieszczanie opanowali zamek, a następnie go zburzyli. Braci zakonnych wygnali. W Pokoju - zawartym w Toruniu w 1466 roku - usankcjonowano przejście miasta pod władanie królów polskich. Toruń był liczącym się ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym. Bogaci patrycjusze hojnie łożyli na szkolnictwo i wygląd miasta. W 1793 roku, w wyniku II rozbioru Polski, Toruń znalazł się w granicach państwa pruskiego. Na krótko wrócił do Polski w czasie Księstwa Warszawskiego. W 1920 roku w odrodzonej II Rzeczpospolitej gród Kopernika był siedzibą woj. pomorskiego. W 1945 roku założono tu Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Toruń liczy ponad 210 tyś mieszkańców. 4 grudnia 1997 roku w Neapolu zespół staromiejski Torunia został wpisany na światową listę dziedzictwa UNESCO.

Ratusz Staromiejski

W 1259 roku wzniesiono tu piętrowy dom kupiecki, który był pierwszą siedzibą toruńskich rajców. Potem dobudowano wieżę. Budynek wielokrotnie rozbudowywano i upiększano. Największych zmian z inicjatywy burmistrza Henryka Strobanta dokonał w latach 1602-1603 flamandzki architekt, Antoni van Obbergen. Przez stulecia ratusz był siedzibą władz miejskich. Tu zatrzymywali się i rezydowali odwiedzający miasto monarchowie. W 1501 roku w jednej z sal zmarł król Jan Olbracht. W 1958 roku ratusz w całości przejęło Muzeum Okręgowe.




Kościół Wniebowzięcia NP. Marii

Jedna z najokazalszych gotyckich świątyń halowych w Polsce północnej. Budowana od 1343 roku dla sprowadzonych do Torunia przez 1239r. Franciszkanów. Zgodnie z regułą zakonu żebraczego zamiast wieży posiadała 3 sygnaturki. Do kościoła przylegały zabudowania klasztorne. W kościele zachowały się liczne, cenne zabytki, m.in. renesansowe i manierystyczne epitafia toruńskich patrycjuszy oraz gotyckie, piękne rzeźbione stalle.




Katedra Świętych Janów

Do budowy świątyni przystąpiono w poł. XIII w. W wyniku późniejszych prac budowlanych została ona znacznie powiększona. W 1433r. Ukończono 52-metrową wieżę, która jest charakterystycznym elementem panoramy miasta. Sławny jest też odlany w 1500 roku dzwon „Tuba Dei” (Trąba Boża), jeden z największych w Polsce. W przeszłości do fary kierowali pierwsze kroki odwiedzający miasto królowie. Tu został ochrzczony Mikołaj Kopernik. Od XIV wieku miejscowe cechy i bractwa fundowały tu liczne ołtarze, kaplice oraz uposażały parafię prebendami.



Kościół św. Jakuba

Zbudowany w latach 1309 - 1424 z inicjatywy Krzyżaków jako fara Nowego Miasta i świątynia zamkowa. W latach 1345 - 1425 w posiadaniu cystersek, a do 1557 roku benedyktynek. Potem użytkowany przez protestantów. W 1667 roku zwrócony ponownie katolikom. Jest to jedyna w Toruniu średniowieczna świątynia o konstrukcji bazylikowej. Nawa główna ma prawie 21 metrów i jest dwukrotnie wyższa od bocznych. Uwagę zwracają oryginalne rozwiązania architektoniczne i glazurowana cegła. Wewnątrz wiele cennych zabytków, m.in. XV-wieczny Krzyż Mistyczny, czyli alegoryczne Drzewo Życia są też XIV i XV- wieczne malowidła ścienne, postacie patronów, obrazy barokowe, ołtarze i dzieła sztuki snycerskiej, m.in. XVII -wieczne stalle. W 1343 roku zamontowano tu pierwsze w Polsce północnej organy.

Krzywa Wieża

Jedna z najstarszych baszt obronnych. Zbudowana na przełomie XIII i XIV wieku. Poruszanie się gliniastego gruntu podłoża spowodowało przechylenie się 15 - metrowej wysokiej wieży. Obecnie na szczycie odchylenie wynosi około 140 cm. Początkowo była odsłonięta od strony miasta. Na początku XVIII w. przestała pełnić funkcję obronną i utworzono w niej karcer dla kobiet. XIX w. Była tu kuźnia, a następnie mieszkania.






Dom Mikołaja Kopernika

W dwóch odrestaurowanych, połączonych, gotyckich kamienicach od 1960 roku istnieje Muzeum Mikołaja Kopernika. Miejsce gdzie słynny astronom 19 lutego 1473 roku przyszedł na świat. Zgromadzono tu pamiątki z jego epoki. Wnętrzom przywrócono charakter średniowiecznych domów kupieckich.




Bramy

W dawnym Toruniu pełniły bardzo ważną role. Swoje znaczenie miało ich usytuowanie. Istotna była wielkość i symbolika dekoracji. Herb miasta przedstawia półotwartą bramę. Odchylone skrzydło drzwi przeznaczone jest dla mile widzianych gości. Druga połowa jest zamknięta przed wrogami miasta. Od strony Wisły zachowały się trzy bramy. U wylotu ul. Ducha Świętego stoi gotycka brama z I poł. XIV wieku zwana Klasztorną lub Panieńską. Brama żeglarska u wylotu ulicy o tej samej nazwie została zbudowana w XIV wieku. W przeszłości pełniła funkcje reprezentacyjne. Tu ceremonialnie witano najdostojniejszych gości. Brama mostowa też znjaduje się u wylotu ulicy o identycznej nazwie. Wzniesiono w 1432 roku.

Ruiny zamku krzyżackiego

Zbudowany w XIII wieku jak siedzibę komtura zamek pełnił ważną role w systemie fortyfikacyjnym miasta. Składał się z zamku właściwego, szerokiego międzymurza i przedzamcza, pełniącego różne funkcje gospodarcze. Zdobyty przez mieszczan toruńskich 8 II 1454 roku, został zburzony i już nigdy go nie odbudowano. Założono tu miejskie ogrody, czasem wyrzucano śmieci. Obecnie po pracach konserwatorskich, jest zabezpieczony jako ruina. Najlepiej zachowanym fragmentem jest wieża zwana Gdaniskiem.


Spichlerze

Ważnym elementem panoramy Torunia i świadectwem dawnej aktywności handlowej mieszczan są liczne zabytkowe spichlerze. Już w średniowieczu na terenie Starego Miasta było ich 29. Wszystkie znajdowały się w obrębie murów miejskich, głównie na bocznych uliczkach w południowej części grodu. Większość toruńskich gotyckich spichlerzy zostało przebudowana w latach 80 XIX stulecia. Jednen z najstarszych, datowany na poł. XIII ., znajduje się na ul. Podmurnej 1.





   


© Koło Naukowe Historyków przy Z. S. Samochodowych im. T. Kościuszki we Włocławku.